REHNİN PARAYA ÇEVRİLMESİ YOLUYLA TAKİP
Av.Mehmet Okan Alp
Rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip kural olarak bir ilamsız takip yoludur. Yani rehin alacaklısının takip yapabilmesi için ilama veya ilam niteliğindeki bir belgeye ihtiyacı yoktur. Bununla beraber alacak veya rehin hakkı veya her ikisi bir ilama veya ilam niteliğindeki bir belgeye dayanıyorsa rehin alacaklısı ilamlı icra yoluna başvurabilir.(İİK 150/h)
Rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takibin en önemli özelliklerinden biri, alacağı bir rehinle güvence altına alınmış olan alacağına cebri icra yoluyla ulaşmak isterse seçeceği yolun zorunlu olarak rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip olmasıdır.Ancak ilk olarak başvurulması zorunlu olan bu takip yoluna başvurulmuş ama satış bedeli rehinli alacağı karşılamaya yetmemişse,bu durumda alacaklı kalan kısım için haciz veya iflas yoluyla takip yapabilecektir.
Değinilmesi gereken diğer bir konu ise; rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapma zorunluluğu mutlak olmayıp bazı istisnalarla yumuşatılmış olduğudur. Bunları sayacak olursak:
*Alacağı bir kambiyo senedine bağlanmış olan alacaklı, alacağı rehinle temin edilmiş olsa bile rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapmaya zorunlu olmayıp dilerse kanunda özel olarak(İİK167)
düzenlenmiş olan kambiyo senetlerine ilişkin haciz veya iflas yoluna başvurabilecektir.
*İpotekle temin edilmiş faiz ve senelik taksit alacakları içinde alacaklı özgür olup rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapabileceği gibi haciz veya iflas yoluyla takibede başvurabilecektir.
*Gemi alacaklılarının haiz oldukları rehin konusunun paraya çevrilmesinden önce alacaklılar borçlunun iflasını isteyebilirler.
*Alacaklı rehin hakkından feragat etme suretiyle rehni düşürür ve bundan sonra diğer takip yollarına başvurabilir.
*Kiralayan, hapis hakkına rağmen borçlusu kiracıyı haciz veya iflas yoluyla takip edebilir.
*Bazı kanuni rehin hakkı sahibi alacaklıların önce rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takibe başvurmadan borçlularını haciz yolu ile takip edebilecekleri kabul edilmektedir.
Şu hususa da dikkat çekmek gerekirse;rehinle temin edilmiş borç için ayrıca kefil varsa doğrudan doğruya kefil aleyhine haciz yoluyla takip yapılabilir.Alacağın rehinle temin edilmiş olması alacaklıya kefilden önce rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapma zorunluluğunu yüklemez.
Bahis konusu takip yolunda izlenecek yöntem incelendiğinde aslında haciz yoluyla takipteki yönteme çok benzediği dikkatleri çekecektir. Yalnız burda önemli bir fark borçlunun mallarının haczine gerek olmadığıdır .Alacaklı zaten rehin konusu şeyden tatmin edilecceği için ayrıca bir haciz safhası bulunmamaktadır.Bu takip yolunda icra takibinin safhalarını inceleyecek olursak;
i)Takip talebi ii)Ödeme emri ve kesinleşmesi iii)Paraya çevirme iv)Paraların paylaştırılması
I)Rehnin Paraya Çevrilmesi Yoluyla İlamsız Takip
Alacaklının alacağı veya rehin hakkı veya her ikisi birden bir ilam veya ilam niteliğindeki bir belgeye dayanmıyorsa veya ipotek akit tablosu kayıtsız şartsız bir para borcu ikrarını ihtiva etmiyorsa yapılan rehnin paraya çevrilmesi yoluyla ilamsız takiptir.
1)Menkul Rehnin Parya çevrilmesi Yoluyla İlamsız Takip
a)Takip Talebi:Esas itibariyle ilamsız haciz yoluyla takipteki gibidir.Bu sebeple takip talebinde İİKm58’deki hususların olması gerekir.Bununla beraber şu hususlarda takip talebine yazılmalıdır:
-Merhunun ne olduğu
-Merhun üçüncü şahıs tarafından verilmiş veya merhunun mülkiyeti üçüncü şahsa geçmişse onun ismi ve adresi
-Merhun üzerinde sonra gelen rehin hakkı varsa bu hakkın sahibinin isim ve adresi
Merhun üzerinde sonra gelen rehin hakkı sahibine ödeme emri gönderilmez.Sadece icra dairesi takip talebinde bulunulduğunu sonra gelen rehin hakkı sahibine bir ihbarname ile bildirir.
b)Ödeme Emri:İlamsız takiplerdekinden farkı yoktur. Ancak burda haciz safhası sözkonusu olmadığından ödeme emrine (doğal olarak) mal beyanında bulunulması yolunda bir ihtar yapılmaz.
c)Ödeme Emrine İtiraz : Ödeme emrine karşı yapılacak itirazlar ve bu itirazların incelenmesi(iptali,kaldırılması)ilamsız haciz yoluyla takipteki gibidir.Yalnız ek olarak şu özelliklerinde bulunması gerekmektedir:
-Alacaklının rehin hakkına itiraz edilmemişse, alacaklının rehin hakkı o takip açısından artık tartışma konusu yapılamayacaktır.
-Yapılan itiraz sadece rehin hakkına ilişkin olduğu takdirde alacak kesinleşmiş olacağından alacaklı rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takipten vazgeçerek takibin aynı dosyada haciz yoluyla devamını isteyebilecektir.
Bu takdirde icra dairesi borçluya mal beyanında bulunması için 7 günlük bir süre verir.Fakat takip kesinleşmiş olduğu için alacaklının haciz talebi borçlunun mal beyanında bulunmasına veya borçluya verilen bu 7 günlük sürenin geçmesini beklemesine gerek yoktur. Alacaklının haciz talebi üzerine,borçluya ait olupta üzerindeki rehin hakkına itiraz edilen mal derhal haczedilebilir.
2)İpoteğin Paraya Çevrilmesi Yoluyla İlamsız Takip
İpotek akit tablosu kayıtsız şartsız bir para borcu ikrarını ihtiva ediyorsa bu halde gidilecek yol özel ilamlı takip yoludur.Buna karşılık ipotek akit tablosu kayıtsız şartsız bir para borcu ikrarına havi değilse o zaman gidilecek yol ilamsız takip yolu olacaktır.İlamsız takip;özellikle ipoteğin bir cari hesap ,kredi ve bunun gibi bir sözleşmenin güvencesi olarak verildiği hallerde sözkonusu olur.
a)Takip Talebi:Takip talebi İİKm58’deki hususları içerir. Ancak bunlardan başka şu hususlarında bulunması gerekir.
-Merhunun ne olduğu
-Merhun üçüncü şahıs tarafından verilmiş veya mülkiyeti üçüncü şahsa geçmişse üçüncü şahsın adı,soyadı,adresi
Alacaklı takip talebine şu belgeleri eklemek zorundadır:
*İpotek akit tablosunun tapu idaresi tarafından verilmiş resmi bir örneği
*İpotek,cari hesap veya işleyecek kredi vesaire gibi bir sözleşmenin teminatı olarak verilmişse bu sözleşme ve bununla ilgili diğer belge ve makbuzların aslı veya örnekleri
Burdaki yetkili icra dairelerine bakacak olursak iki icra dairesinin yetkili olduğunu görürüz. Bunlardan ilki, ilamsız icra için yetkili olan icra dairesi olup ikincisi ise taşınmazın bulunduğu yer icra
dairesidir.
İcra dairesinin takip talebi üzerine ödeme emrinden başka yapacağı bazı işlemler vardır:
Rehin kiraya verilmiş olan bir taşınmaz ise,icra memuru talep üzerine takibin kesinleşmesini beklemeden kiracılarıda takipten haberdar eder.Ayrıca bundan sonra işleyecek kiraların icra dairesine ödenmesini emreder.İcra dairesine ödenen kiralar takip kesinleşmeden önce alacaklıya ödenmeyip icra dairesince muhafaza altına alınacaktır.
Bunun yanında icra memuru ipoteğin paraya çevrilmesi hakkındaki takibin başladığını tapu idaresine haber vermek zorundadır.Tapu memuru durumu taşınmazın siciline kaydedecektir.Taşınmazı bu kayıt tarihinden sonra kazananlara artık ödeme veya icra emri tebliğ olunmaz.
Ayrıca icra dairesi takip talep edilmesi üzerine satış için hazırlıklara başlar.Bu amaçla tapudan kayıt örneklerini ve belediyeden imar durumunu getirtir.
b)Ödeme Emri: Ödeme emri esas itibariyle madde 60 göre düzenlenir.Ayrıca şu hususlarında ödeme emrine yazılması gerekir.
-Ödeme süresinin 30 gün olduğu
-7 gün içinde borca itiraz olunmaz ve 30 gün içinde borç ödenmezse alacaklının taşınmazın satışını isteyebileceği ihtarı
-İpotek hakkına itiraz edilemeyeceği
c)Ödeme Emrine İtiraz:İtirazın süresi,şekli, sebepleri ve hükmü ilamsız haciz oluyla takipteki gibidir.(Yani 7 gün içinde icra dairesine başvurarak ödeme emrine itiraz edilebilir.)Yalnız burada itiraz sebepleri açısında bir sınırlama getirilmiş ve borçlunun alacaklının ipotek hakkına itiraz edemeyeceği kabul edilmiştir. Bunun nedeni ise ipotek hakkının daha önce bir resmi senetle belirlenmiş olmasıdır.
d)Ödeme Emrine İtirazın İncelenmesi:Alacaklının itirazın kaldırılması için İTM’ye başvurması durumunda İTM’nin inceleme yetkisi biraz genişletilmiştir.İpotek bir cari hesap veya işleyecek kredi ve bunun gibi bir sözleşmenin veya taahhüdün teminatı olarak verilmişse, İTM, bu sözleşme ve bununla ilgili diğer belge ve makbuzları İİKm68’deki kurallara göre inceleme yetkisine sahip olacaktır.
İTM ipotekle temin edilmiş bir kredi sözleşmesini ve bu kredi sözleşmesi gereğince yapılmış olan ödemeleri tevsik eden makbuzları İİKm68’deki esaslara göre birlikte inceleyecek ve bu inceleme neticesinde borçlunun kayıtsız şartsız bi borç ikrarında bulunduğu sonucuna varırsa,borçlunun itrazının
kaldırılmasına karar verecektir.Bu sözleşme,belge ve makbuzlar adi olupta bunlardaki imza inkar edilirse, İTM inkar edilen imzaların inkar edene ait olup olmadığını yine İİKm68 ve 68a’daki esaslara
göre inceleme yetkisine sahiptir.
İTM’nin itirazın kaldırılması hakkındaki kararını temyiz eden borçlu veya üçüncü şahıs takip konusu alacağın %15'i oranında teminat yatırmadığı takdirde satış durmayacaktır.Temyiz talebinin reddi halinde bu teminat ayrıca hükme gerek kalmaksızın alacaklıya tazminat olarak ödenecektir.
II)Rehnin Paraya Çevrilmesi Yoluyla İlamlı Takip
1)Menkul Rehnin Paraya Çevrilmesi Yoluyla İlamlı Takip
Alacak veya menkul rehin hakkı veya her ikisi bir ilamda veya ilam özelliğine sahip
bir belgede tespit edilmiş ise alacaklının gidebileceği yol ilamlı takip yoludur. Gidilen yol ilamlı bir takip yolu olduğu için alacaklı istediği icra dairesinde takibini yapabilecektir. Bu durumda takip talebini alan icra dairesi borçluya ve varsa rehin maliki üçüncü kişiye İİKm32’ye göre 7 günlük bir icra emri gönderir. Gönderilecek bu icra emri ile borçluya,7 gün içinde borcu ödemez ve icranın geri bırakılması için bir kararda getirmezse rehnin satılacağı ihtarı yapılır.İcra emrini alan borçlu bunun g ereğini yerine getirmez yani 7 gün içinde borcu ödemez ve icranın geri bırakılması hakkında bir kararda getirmezse,alacaklı rehinli menkulün satılmasını isteyebilecektir. 2)İpoteğiin Paraya Çevrilmesi Yoluyla İlamlı Takip
Bu takiple iki şekilde karşılaşabiliriz. İlki İİKm150h’ye göre ikincisi ise İİKm149-149a’ya göre
yapılacak olan takip yollarıdır.
A-Alacak veya ipotek hakkı veya her ikisi bir ilam yada ilam niteliğinde bir belgeye dayanması durumunda ipotek alacaklısı ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapabilecektir.(150h)Alacaklı istediği icra dairesinde başlatabileceği bu takibinde , takip talebi ile birlikte elindeki ilam veya ilam niteliğindeki belgeyi icra dairesine sunmalıdır.
İlamlı takip talebini alan icra memuru borçluya ve varsa taşınmaz sahibi üçüncü kişiye 7 günlük bir icra emri gönderirBu icra emri ile borçluya 7 gün içinde borcu ödemez ve icranın geri bırakılmasına
İlişkin bir karar getirmezse ipotekli taşınmazın satılacağı ihtar edilir. Borçlu icra emrindeki 7 günlük süre içinde borcu ödemez ve icranın geri bırakılması içinde bir karar getirmez ise ipotek hakkına sahip olan alacaklı sözkonusu taşınmazın satılmasını isteyebilecektir.
B-İcra kanunumuzda,ipotek akit tablosunun kayıtsız şartsız bir para borcu ikrarını içermesi halinde özel bir ilamlı takip şekli düzenlenmiştir.(149-149a)Burda özel bir ilamlı takip yolu sözkonusu olduğundan açık bir hüküm olmadıkça ilamlı icra hakkındaki genel hükümlere başvurulamayacaktır.
Örneğin yetki hakkındaki İİKm34 uygulanmayacak, yetkili icra dairesi İİKm50’de belirtilen veya taşınmazın bulunduğu yer icra dairesi olacaktır. İcra emri , içeriği ve merci tarafından icranın geri bırakılması hakkında genel hükümler değil, bu özel düzenlemedeki hükümler uygulanacaktır.
a)Takip Talebi:Takip talebi ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla ilamsız takipteki gibidir. Ancak takip talebine ipotek akit tablosunun tapu dairesince verilmiş resmi bir örneği eklenecektir
b)İcra Emri:İcra memuru ipotek akit tablosunun kayıtsız şartsız bir para borcu ihtiva ettiğini ve
alacağın muaccel olduğunu görürse borçluya ve varsa taşınmaz sahibi üçüncü kişiye bir icra emri gönderecektir. Bu icra emri İİKm32’deki icra emrinden farklı olup şu hususları içerir:
-Takip talebindeki kayıtlar
-Taşınmaz üçüncü kişi tarafından rehnedilmiş veya mülkiyeti üçüncü kişiye geçmişse bu kişinin adı,soyadı ve adresi
-Borcun 30 gün içinde ödenmesi gerekliliği
-30 gün içinde borç ödenmez ve merciden icranın geri bırakılmasına dair bir karar getirilmezse alacaklının taşınmazın satılmasını isteyebileceği ihtarı
Borcun ödenmiş veya ertelenmiş olduğunu ileri süren borçlu İTM’den icranın geri bırakılmasını
isteyebilir. Borçlu itfa veya ertelemeyi ancak İİKm33/1’deki belgelerden biriyle ispat edebilecektir.
İTM’nin icranın geri bırakılması yolundaki talebin reddine ilişkin kararını temyiz eden borçlu veya rehin sahibi üçüncü kişi,takip konusu alacağın %15’i oranında teminat yatırmadığı takdirde satış dahil hiçbir icra işlemi durmayacaktır. Temyiz talebinin reddi halinde bu teminat ayrıca hükme gerek olmaksızın alacaklıya tazminat olarak ödenir. Bu tazminatın ödenmesi işleyen faize etki etmeyecektir.
Borçlu 30gün içinde borcu ödemez ve İTM’den icranın geri bırakıldığına ilişkin karar getirmez
ise ,alacaklı taşınmazın satılmasını isteyebilir.
ORTAK KURALLAR
Paraya Çevirme ve Paraların Paylaştırılması
Satış isteme süresi taşınır mallarda ödeme emri veya icra emrinin tebliğinden itibaren bir yıl,taşınmazlarda ise yine aynı tarihten itibaren iki yıldır. Alacaklı bu süreler içinde satış talep etmezse
yapmış olduğu rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip düşer.
Genel haciz yolundan farklı olarak, burda satış iptal edilmektedir. Yani alacaklı bu süreleri kaçırırsa eski takibine devam etmesi mümkün değildir. Bu durumda yeni bir rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapılmak zorunda kalınacaktır.
Rehinli mallar ,genel haciz yolundaki kurallara göre, hacizli mallar gibi icra dairesi tarafından satılır.
Alacak için birden fazla taşınmaz rehnedilmişse bunların satışı aynı anda istenmelidir. Bu durumda icra memuru şu iki olasılığa göre davranır:Taşınmazlar aynı kişiye aitse , icra memuru ancak zorunlu olarak satılması gerekenleri satar. Elde edilen para borcu karşılamaya yetiyorsa diğer taşınmazları satmayacaktır. Taşınmazlar başka başka kimselere aitse o zaman tüm taşınmazların satılması ve bu paradan alacağın karşılanması gerekir.
Paraların paylaştırılması istemide genel haciz yolundaki gibidir.Rehnin satış tutarı tüm rehinli alacakları karşılamaya yetmezse ,icra memuru bir sıra ve pay cetveli düzenler.Aynı malla temin edilmiş birden fazla rehin alacaklısı arasındaki sıra Medeni Kanun hükümlerine göre belirlenecektir.
Rehin Açığı Belgesi
1)Geçici Rehin Açığı Belgesi
Renin paraya çevrilmesi yoluyla takip sürerken , rehnin paraya çevrilmesi ile sağlanacak paranın rehin alacaklısının alacağını karşılamaya yetmeyeceği anlaşılırsa ,icra dairesi alacaklının talebi üzerine kendisine geçici bir rehin açığı belgesi verir.Böyle bir belge verilmesindeki amaç,önce rehinli takip yapma mecburiyetinin doğurabileceği sakıncalara engel olmaktır. Kendisine böyle bir belge verilmiş olan alacaklı bu belgeye dayanarak alacağının rehinle karşılanamayacağı öngörülen bölümü için ,borçlunun diğer malarının haczini icra dairesinden isteyebilecektir. Ancak alacaklı rehin satılıp açık kesin olarak belli olmadan haczettirmiş olduğu malların satışını isteyemeyecektir. Başka bir alacaklının talebi üzerine hacizli mallar satılırsa sağlanan paradan rehin alacaklısının payına düşen para kendisine verilmeyerek icra dairesinde muhafaza edilir.
2)Kesin Rehin Açığı Belgesi
Rehin , satış isteyen alacaklının derece olarak önceliği olan diğer rehinli alacakların tutarından fazla bir bedelle satılmazsa veya satış yapılıpta elde edilen bedel rehin alacaklısının alacağını karşılamaya yetmezse bu durumda rehin alacaklısına ilk durumda tüm alacağı için ,ikinci durumda ise karşılanamyan alacağı için bir kesin rehin açığı belgesi verilir.Bu belgenin bazı özellikleri şunlardır :
-Alacaklı,kendisine verilen bu rehin açığı belgesini gösterip rehnin paraya çevrilmesi yoluyla yapmış olduğu takip sonucunda alacağına tamamen veya kısmen ulaşamadığını ispat ederek borçluya karşı haciz veya iflas yoluyla takibe geçebilecektir.
-Alacaklının bir yıl içinde yapacağı ilamlı veya ilamsız haciz yoluyla takiplerde borçluya yeniden bir ödeme veya icra emri tebliğ ettirmesine gerek yoktur.
-Bu belgenin bir diğer özelliği ise İİKm68/1 anlamında borç ikrarına havi bir senet hükmünde olmasıdır.
İpotekli alacakta alacaklının gaip bulunması veya borcu almaktan kaçınması
Bu durum İİKm153’te ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Buna göre; ipotekle temin edilmiş ve vadesi gelmiş bir alacağın borçlusu icra dairesine başvurarak alacaklısının gaip veya ikametgahının bilinmediğini veya borcu almaktan ve ipoteği çözmekten imtina ettiğini beyan ederse icra dairesi 15 gün içinde daireye gelerek parayı almasını ve ipoteği çözmesini alacaklıya usulüne göre tebliğ eder. Alacaklı bu süre içinde gelmez veya gelipte kanunen geçerli bir sebep göstermeksizin parayı almaktan ve ipoteği çözmekten imtina ederse ,borçlu icra dairesine borcunun tamamını yatırırsa tetkik mercii verilen paranın alacaklı adına hıfzına ve ipotek hakkının terkinine karar verir. Bu karar tapu dairesine tebliğ edilerek ipotekli taşınmazın siciline geçirilir.
Vadesi henüz gelmemiş borcun ipotek senedi mucibince işlemiş ve işleyecek tüm faizleri ile birlikte tediyesini deruhte eden borçlu hakkındada yukarda anlatılan kural geçerli olacaktır.